Mashina bozorlarida qanday aldashlari mumkin?

Ushbu maqolada O‘zbekiston avtomobil bozorlarida firibgarlarning keng tarqalgan aldov usullarini ko‘rib chiqamiz.

Ehtiyot qismlar sotib olish yoki avtomobil sotish uchun keldingizmi, farqi yo‘q – bu holat odatiy tus olmoqda. Bozorga yaqinlashishingiz bilanoq sizni notanish odamlar o‘rab olib, “Mashina sotyapsizmi aka?”, “Zapchast kerakmi, aka?” deya savolga tutadi. Bular olibsotarlar va o’rtakashlardir. Ular bilan muloqotga kirishmagan ma’qul. Agar gap boshlasangiz, ular sizni shunchaki tinch qo’ymaydi.

Ular, odatda, avtomobilingiz uchun munosib narx taklif qilmaydi. Aksincha, o‘xshash mashinalarning aqlga sig‘maydigan darajada past narxlarini aytib, kamchiliklarni qidiradi va rahmingizni keltirishga urinadi. Masalan, kasal otasi uchun mashina qidirayotganini yoki faqat o‘zi uchun olayotganini aytishi mumkin. Bunday gaplarga ishonish kerak emas. Bir-ikki kundan so‘ng avtomobilingiz yana o‘sha bozorda, faqat ancha yuqori narxda sotuvga qo‘yilganiga guvoh bo‘lasiz.

Ikkinchi turdagi “tadbirkorlar” kerakli ehtiyot qismlarni tezda topib, darhol o‘rnatib berishni taklif qiladi. Bir qarashda hammasi juda qulay ko‘rinadi: siz uchun detalni topishdi, olib kelib, darhol almashtirib berishdi. Ajoyib servis!

Lekin bir jihati bor. “Yordamchilar” ehtiyot qismni rastadagi haqiqiy narxidan 5–10 baravar qimmatroqqa sotishi mumkin. Bundan tashqari, ular ko‘pincha ta’mirlash bo‘yicha yetarli tajribaga ega bo‘lmaydi. Natijada oddiy odamni nafaqat detal narxida aldashlari, balki uni qo‘lbola usulda o‘rnatib berishlari ham mumkin, bu esa xavfsiz emas. Xizmat haqi ham texnik xizmat ko‘rsatish shoxobchalarinikiga qaraganda ancha yuqori bo‘lishi mumkin.

O’rtakash ehtiyot qismni olib kelib, bozor narxidan bir necha baravar yuqori narx aytgan, xaridor rad etganidan so‘ng esa, detal sotib olinganini va uning uchun haq to‘lash shartligini aytib, janjal ko‘targan holatlar ham bo‘lgan.

Shu sababli, bozorga ehtiyot qismlar uchun kelganda, ularni o‘zingiz qidirganingiz ma’qul. Agar avtomobil tuzilishi va uning detallarini yaxshi tushunmasangiz, ehtiyot qismlarni tushunadigan do‘stingiz, qarindoshingiz yoki TXK xodimi bilan birga xarid qilganingiz yaxshi. Eng ma’quli, bir nechta do‘konni aylanib chiqib, narxlarni solishtirish va shundan keyingina qaror qabul qilishdir.

Aytaylik, kiraverishdagi xira o’rtakashlardan qutulib oldingiz. Ammo mashina sotish/sotib olish jarayonida aldovga istalgan vaqtda duch kelishingiz mumkin. Tasavvur qiling, siz 2022–2023-yilda ishlab chiqarilgan shaxsiy Chevrolet Cobalt avtomobilingizni sotyapsiz. 80 ming kilometrgacha yurgan bunday mashinaning o‘rtacha narxi taxminan 10 000 dollarni tashkil etadi. Bozordagi takliflarni o‘rganib, savdolashish uchun ozroq zaxira qoldirib, avtomobilni 10 500–11 000 dollarga sotuvga qo‘yasiz.

Shanba kuni ertalabdan bozor odamlar bilan gavjum bo‘ladi. Ammo sizning oldingizga haqiqiy xaridorlar kelishidan avval, odatda, birinchi bo‘lib olibsotarlar paydo bo‘ladi. Ehtiyot bo‘lish kerak, chunki ularning o‘ziga yarasha hiylalari bor.

Sotuvchining yoniga navbatma-navbat turli odamlar kelib, deya boshlaydi:

— Nega buncha qimmat?

— Bu mashina arzonroq turadi.

— Bu yerda jiddiy nuqsoni bor.

— Kuzovi yoki dvigatelida nimadir borga o‘xshaydi.

Har ikkinchi olibsotar deyarli bir xil gapni takrorlaydi. 10–15 daqiqa davomida aslida bir jamoa bo‘lib ishlaydigan yangi “uddaburonlar” kelaveradi. Ular avtomobil siz aytgan narxdan ancha arzon turishini uqtirishga harakat qiladi.

Hisob-kitob oddiy: sotuvchi o‘z avtomobilining narxiga shubhalana boshlaydi va narxni olibsotarlar xohlagan darajaga tushiradi.

Ba’zan narxni tushirish uchun bir guruh odam keladi. Ular sotuvchini o‘rab olib, bir ovozdan uni ishontirishga kirishadi:

— Arzonroq bering.

— Bizdan boshqa hech kim olmaydi.

— Bu bozorda muammoli mashina ekan.

— Baribir bugun uni bu narxga sota olmaysiz.

Bunday psixologik bosim ko‘pchilikka ta’sir qiladi. Natijada, kun yarmiga kelib sotuvchi yo mashinasini bozor narxidan arzonroqqa sotib yuboradi, yo xafa va hafsalasi pir bo‘lib uyiga qaytadi.

Ochiqdan-ochiq firibgarlik qiladiganlar ham bor. Ular bozorda vaqtingizni bekorga sarflamasligingiz uchun mashinangizni tezda sotib berishni va’da qilib, ozroq zakalat qoldirishni taklif etadi. Firibgar pulni oladi-yu, shunchaki g‘oyib bo‘ladi.

Bozorda hech kimga ishonmaslik kerak. Agar biror shaxs pulingiz va avtomobilingiz uchun hech qanday mas’uliyatni o‘z zimmasiga olmasa, aldanish xavfi juda yuqori bo‘ladi.

 Biroq so‘nggi paytlarda nazorat organlari avtomobil bozorlaridagi o’rtakashlar muammosi bilan jiddiyroq shug‘ullana boshladi.

Xususan, Toshkentdagi Sergeli avtomobil bozori hududida o‘tkazilgan reyd davomida huquq-tartibot idoralari xodimlari noqonuniy o’rtakashlilik faoliyati bilan shug‘ullangan o‘nlab shaxslarni aniqladi. Ularning barchasi hujjatlarni rasmiylashtirish va tegishli chora ko‘rish uchun tuman boshqarmasiga olib ketilgan. Avtomobil bozori rahbariyati hatto firibgarlarning suratlarini e’lon qilib, tashrif buyuruvchilarni ehtimoliy xavfdan ogohlantira boshladi.

Katta ehtimol bilan O‘zbekistondagi avtomobil bozorlari ustidan nazorat yanada kuchayadi. Xira olibsotarlar va firibgarlar soni ortib borayotgani sababli odamlarning bozorlarga ishonchi pasaymoqda.

Bugungi kunda mashina sotishning eng oson yo‘li — Avtoelon.uz yoki boshqa ommabop saytlarga e’lon joylashtirishdir. Olibsotarlar, albatta, hech qayerga yo‘qolmaydi — ular internetda ham talaygina (bu haqida alohida maqolada yozgan edik), ammo sotuvchi bozor olomoni orasida yolg‘iz qolgandagiga qaraganda, ularga telefon orqali psixologik bosim o‘tkazish ancha qiyinroq.

Asosiy qoida — shoshilmaslik, bozorni oldindan o‘rganish va puxta o‘ylab qaror qabul qilish.