Yozda antifriz nima uchun kerak va u elektromobillarga nima uchun kerak?

Ko‘pchilik haydovchilar antifriz faqat qishda, suyuqlik sovuqda muzlab qolmasligi uchun kerak, deb xato o‘ylaydi.

Ichki yonuv dvigateliga ega avtomobil ishlab turganida doimiy ravishda yonilg‘i alangalanib turadi. Shu sababli ortiqcha issiqlikni chetga chiqarib yuborish zarur. Aynan shu maqsadda ichida antifriz aylanib yuradigan sovutish tizimidan foydalaniladi.

Shu o‘rinda bir savol tug‘iladi: agar asosiy vazifa dvigatelni sovutish bo‘lsa, nima uchun shunchaki oddiy suv bo’lmaydi?

Bir qarashda bu mantiqiy yechimdek tuyuladi, axir suv ham issiqlikni yaxshi olib ketadi. Qolaversa, o‘tgan asrdayoq aksariyat avtomobil egalari o‘z mashinalarining radiatorlariga aynan distillangan suv quyishgan. Biroq bunday yechimning jiddiy kamchiliklari bor va bu faqat sovuqda muzlash bilan bog‘liq emas.

Oddiy suvning qaynash harorati Selsiy bo‘yicha 100 darajani tashkil etsa, sifatli antifriz 105–108 darajadan yuqori haroratda ham qaynamasdan ishlay oladi. Bundan tashqari, antifriz tarkibida sovutish tizimini korroziyadan, nakip hosil bo‘lishidan himoyalaydigan va pompani moylaydigan maxsus qo‘shimchalar mavjud. Aynan nasos suyuqlikning tizim bo‘ylab aylanishiga mas’ul bo‘lib, zaruriy moylash bo‘lmasa, uning xizmat muddati sezilarli darajada qisqaradi.

Shu bois antifriz nafaqat sovuqdan himoya qilish uchun kerak. Yozda u dvigatelga yuqori haroratlarga samaraliroq bardosh berishga yordam beradi va sovutish tizimining umrini uzaytiradi.

Bu mavzu, ayniqsa, dvigatel haroratining to‘laqonli ko‘rsatkichi bo‘lmagan Chevrolet Cobalt, Spark va boshqa bir qator model egalari uchun dolzarbdir. Bunday avtomobillarda haydovchi dvigatel qizib ketganini ko‘pincha uskunalar panelida avariya chirog‘i yongandan keyingina bilib qoladi. Bu vaqtga kelib esa dvigatelda muammolar paydo bo‘lgan bo‘lishi mumkin.

Lekin antifriz faqat benzinli dvigatelga ega mashinalardagina qo‘llanilmaydi. Ko‘pchilik uning zamonaviy elektromobillarda ham borligini bilgach, hayron qoladi.

Agar oddiy avtomobilda dvigatelni sovutish kerak bo‘lsa, elektromobilda asosiy vazifa tortish batareyasi, elektromotorlar va quvvat elektronikasini sovutishdan iborat. Tez zaryadlash va faol harakatlanish vaqtida akkumulyatorlar ko‘p miqdorda issiqlik chiqaradi. Agar batareya harorati haddan tashqari ko‘tarilib ketsa, bu quvvatning pasayishiga, elementlarning tez eskirishiga, akkumulyator degradatsiyasiga va yurish masofasining qisqarishiga olib kelishi mumkin.

Shu sababli aksariyat zamonaviy elektromobillarda suyuqlikli sovutish tizimidan foydalaniladi va unda ham maxsus antifriz aylanib turadi.

Shunday savol tug‘iladi: elektromobilga oddiy avtomobil antifrizini quyish mumkinmi?

Favqulodda vaziyatda jiddiy oqibatlar yuzaga kelmaydi. Agar sovutish suyuqligi sathi shahardan yoki servis markazidan yiroqda keskin pasayib ketsa, ichki yonuv dvigateli uchun mo‘ljallangan sifatli antifriz ta’mirlash joyiga xavfsiz yetib olish imkonini beradi.

Biroq, elektromobilda ichki yonuv dvigateli antifrizidan doimiy foydalanish tavsiya etilmaydi. Agar Vertex antifrizlari turkumidagi suyuqliklarni solishtirsak, elektromobillar uchun alohida Vertex EVO TECH EV45 antifrizi mavjud bo‘lib, uning asosiy farqlaridan biri — elektr o‘tkazuvchanlik darajasidir.

Qadog‘ida shunday yozilgan: “O‘ta past elektr o‘tkazuvchanlikka ega – 373 µS/cm dan oshmaydi”

Elektromobillar uchun bu ko‘rsatkich alohida ahamiyatga ega. Sovutish suyuqligi oqib ketgan yoki yuqori kuchlanishli tizim qismlariga tekkan taqdirda, antifriz qisqa tutashuv xavfini yuzaga keltirmasligi lozim. Bundan tashqari, sovutish tizimi bo‘ylab aylanayotganda elektromagnit ta’sirni imkon qadar kamaytirish muhim.

Aynan shuning uchun elektromobillarga mo‘ljallangan maxsus antifriz ancha past elektr o‘tkazuvchanlikka ega bo‘lib, IYD uchun oddiy antifrizlarga qo‘yilmaydigan alohida talablarga javob beradi.

Sodda qilib aytganda, benzinli avtomobillar va elektromobillar uchun antifrizlar bir xil vazifani bajaradi — issiqlikni chiqarib yuboradi va maqbul ish haroratini saqlab turadi. Biroq ularning tarkibi, qo‘shimchalar to‘plami va elektr o‘tkazuvchanlik ko‘rsatkichlari sezilarli darajada farq qiladi. Shu sababli, elektromobillar uchun ishlab chiqaruvchi talablariga mos keladigan suyuqliklardan foydalanish tavsiya etiladi.

Almashtirish masalasiga kelsak, aksariyat ishlab chiqaruvchilar sovutish suyuqligini taxminan har 3–5 yilda almashtirishni maslahat beradi. Amalda esa O‘zbekistondagi ko‘plab avtomobillar bir antifrizda 5–7 yil, hatto undan ham ko‘proq yuradi. Hajmi 1,2–1,5 litr bo‘lgan dvigatellar odatda haddan tashqari zo‘riqishlarga duch kelmaydi, shuning uchun muammolar darrov yuzaga chiqmaydi.

Ammo shuni tushunish muhimki, vaqt o‘tishi bilan antifriz tarkibidagi kimyoviy qo‘shimchalar o‘z xususiyatlarini yo‘qotadi. Dvigatel qizib ketmagan taqdirda ham, sovutish tizimi ichida asta-sekin cho‘kindi hosil bo‘lishi, korroziyadan himoya yomonlashishi va issiqlik uzatish samaradorligi pasayishi mumkin. Natijada kelajakda dvigatelning qizib ketishi hamda pompa, radiator yoki termostatning ishdan chiqish xavfi ortadi.

Shuningdek, kengaytirish bachogining qopqog‘ini ham kuzatib borish kerak, chunki aynan u ortiqcha bosimni tizimdan tashqariga chiqarib yuboradi. Agar qopqoq ishdan chiqsa, bosim oshib, patrubkalarni yorib yuborishi va hatto radiatorga shikast yetkazishi mumkin.

Shu bois antifriz – shunchaki qishda motorni sovitadigan suyuqlik emas. U yil davomida oddiy avtomobillarni ham, zamonaviy elektromobillarni ham qizib ketishdan va qimmatbaho ta’mirdan himoyalab, muhim vazifani bajaradi.